2 - Stajın bizdeki tarihi

418 - Dava vekilleri nizamnamesine göre. Dersaadet Dava Vekilleri Cemiyeti Nizamnamesi, stajdan hiç bahsetmez. O zamanki şartlara (Bak. No. 53, 54, 62, 63, 73, 77, 79, 81) göre böyle birşey düşünmek kimsenin aklına gelmezdi.

419 - Meşrutiyetin ilânından sonra. Meşrutiyetin ilânından sonra hazırlanan Muhamat Kanunu lâyihalarında (Bak. No. 84, 85, 86) mülâzemet meselesi esaslı bir surette düşünülmüştü. Müellifin dahil bulunduğu komisyonca hazırlanan 50 maddelik lâyihanın 6-9'uncu maddelerinde mülâzemet sistemi tanzim edilmişti[2]. Avukatlık ehliyet ve tecrübesinin ancak baroda kayıtlı bir muhamî yazıhanesine devamla elde edilebileceğini düşünüyorduk. Bizim fikrimizce muhamilik, yalnız mektep sıralarında öğrenilen bilgi ile elde edilemezdi. Öğretilenleri hâdiselere tatbik edebilmek için çıraklık, kalfalık lâzım geliyordu. Bir yazıhane genç hukukçu için büyük bir sığınak, samimî bir kucaktı. Bir muhamî için toy bir gencin zekâsını inkişaf ettirmek, hukuk hayatına alıştırmak, yavaş yavaş yetiştirmek ne büyük bir zevkti! Mülâzemet meselesini, tâ o zamandan beri, amelî bilgi ile meslek ananelerinin birbirini kucaklayarak önce filiz, sonra dalbudak salacakları bir müessese olarak düşünüyorduk. İşte bu düşüncelerden ilham alarak mülâzemeti şu şekilde tanzim etmiştik:

Madde 6 - Müstedinin şeraiti matlubeyi haiz olduğu tebeyyün ettiği takdirde bir muhamî nezdinde mülâzemetine ruhsat verilir ve mülâzemet ancak Baro teşekkül eden yerlerde ifa edilir. Mülâzimetsiz icrayı muhamat memnudur.

Madde 7 — Müddeti mülâzemet iki senedir. Ancak istinaf ve temyiz hâkimleri ile beşinci maddedeki şeraiti haiz olup iki sene müddetle ifayı hizmet eden müddeiumumi ve muavinleri ve bidayet ve sulh hâkim ve muavinleri ve âza mülâzimleri ve işbu kanunun hini neşrinde, ruhsatnameyi haiz olarak bilfiil icrayı vekâlet edenler kaydı mülâzemetten varestedirler. Müddeti memuriyetteki iki seneden dûn olanların memuriyette bulundukları müddet, mülâzemet müddetine mahsup edilir.

Madde 8 - Müddeti mülâzemet zarfında nıuhamî mülâzimi, nezdinde çalıştığı muhamînin müsaadei mahsusası ile sulh ve bidayet mahkemesinde münferiden ve istinaf mahkemesinde muhamî ile birlikte müdafaa ve takibi dava salâhiyetini haizdir.

Madde 9 - Mülâzimin muhamiliğe kabulü takdirinde bidayet reisi evvellerinin bulunduğu mahkeme huzurunda müddeiumumi ve baro reisi veya göndereceği vekili muvacehesinde (müvekkillerinin hukukunu kanun dairesinde müdafaa ve muhfazadan inhiraf etmeyeceğine ve mesleğin şerefini muhil hiçbir harekette bulunmayacağına) dair tahlifi icra edilir.

Mülâzemetin böyle dört maddeye sıkıştırılması ve mülâzimin ahlâk gidişi, çalışma tarzı vesaire hakkında muhamînin vereceği beyannameden ve diğer merasimden bahsolunmaması, uzun bir lâyiha Meclisi Mebusandan geçirilemeyeceği için kısa olması hakkında Adliye Nazırının sıkı sıkı tenbihte bulunmasından ileri gelmişti. Bu lâyihalardan bir netice çıkmadığını tarih kısmımızda gördük (Bak. No. 84, 85, 86).

420 - 460 sayılı kanuna göre. 460 sayılı kanunun ikinci maddesi, avukat olabilmek için mülâzemeti şart koymuştu. Mülâzemet müddeti, müracaat tarihinden başlamak üzere üç sene idi. Yani diğer şartları haiz olan hukuk mezunu adlî hizmete tayini için vekâlete müracaat ettiği tarihten itibaren mülâzemetini yapmaya başlamış sayılırdı. Vekâlet kendisini bir vazifeye tayin etsin veya etmesin bu müddet işlerdi.

Mülâzemet, mahsus cinayet mahkemesi bulunan şehir ve kasabalarda adlî bir memuriyette kullanılmak suretile yapılırdı. Kanunun neşri tarihinden evvel üç sene bilfiil adlî hizmetlerde veya dava vekâletinde bulunmuş olanlar mülâzemetten vareste tutulurlardı. Vekâlet hizmetleri üç seneyi doldurmayanlar, noksan müddeti ya­zılan şekilde doldurmaya mecburdurlar.

421 - 708 sayılı kanun. 460 sayılı kanunun bazı maddelerini değiştiren 708 numaralı kanun mülâzemet bahsinde ufak bir yenilik yapmıştı. Şöyle ki üç seneyi iki seneye indirmiş ve adlî hizmeti Adliye Vekâletinin tensip edeceği iki sene müddetle Askerî temyiz divanı âza ve müddeiumumiliklerinde ve muavinliklerinde ve Devlet Şûrası Reis ve âza ve müddeiumumî ve muavin ve mülâzimliklerinde ve resmî daire ve müesseselerin hukuk müşavirliklerinde veya hukuk işleri ve muhakemat müdürlüklerinde veyahut adlî müşavirliklerinde bulunanları ayrıca mülâzemete tâbi tutmamıştı.

422 - 2573 numaralı kanun. Devlet davalarını takibe memur avukatlar hakkında çıkarılan 5 Temmuz 1935 tarihli ve 2573 numaralı kanun (Madde: 6) hukuk mezunlarının devlet merkez daireleri hukuk müşavirlikleri muavin ve mümeyyizliklerindeki hizmet müddetlerinin avukatlık mülâzemet müddetine mahsup edileceğini gösteriyordu.

423 - Talimatnameler. Stajın gevşek tutulduğunu anlayan Adliye Vekâleti müddeiumumiliklere gönderdiği talimatnamelerle adlî makamların dikkat nazarlarını çekmek ve bu işi faydalı bir şekle sokmak istemiştir. Görülmüştür ki stajyer olarak mahkemelere kaydedilenler isimlerini bir kere yazdırdıktan sonra ara sıra uğramak suretile iki seneyi geçirmekte idiler. Yeni talimatnamelere göre avukatlık stajı yapacaklar iki sene muntazam bir surette mahkemelere devam edecekler, her gün nöbet cetvelini imzalayacaklar, müddeiumuminin teftişine tâbi olacaklar, hattâ mahkemelerde bilfiil kâtiplik edeceklerdi.

Stajyerlerin sayısı İstanbul'da 60, Ankara'da 30, İzmir'de 25, Bursa, Adana, Konya, Balıkesir ve Samsun gibi ikinci derecede gelen mühim ağır ceza merkezlerinde sekizer ve diğer ceza mahkemelerinde de dörder olarak tesbit edilmişti.

Stajyer, nerede staj görmek istediğini, Adliye Vekâletine istida ile bildirir. Vekâlet, orada münhal yoksa, keyfiyeti talibe tebliğ ederdi.

Stajyer, 3 ay müddeiumumilik, 3 ay sulh ceza, 3 ay asliye ceza, 3 ay ağır ceza mahkemelerinde fiilen kâtiplik vazifesini görür, bu devrin ikmalini müteakip 2 ay icra dairesinde, 5 ay asliye hukuk veya ticaret mahkemelerinde aynı suretle çalışırdı. Devam cetveli her hafta ve staj defterleri her ay sonunda hâkim tarafından, stajın fiilen yapıldığı gösterilmek suretile tasdik olunurdu. 1937 senesi Şubat'ındaki bir istatistiğe göre[3] İstanbul'un muhtelif adliye daire ve mahkemelerinde 120, Ankara'da 40 ve İzmir'de 40 stajyer vardı.

Adliye Vekâleti hâkim muavinliği için staj görenler 75 lira aylık veriyorlardı. Avukat stajını görenler, tabiî birşey almıyorlardı.

424 - Sistemin eksikliği. Şimdiye kadar verdiğimiz izahat bize göstermiştir ki, 460 sayılı kanun ve zeylinin tanzim etmiş olduğu mülâzemet için müracaatın ve kanunun neşrinden evvel üç sene adlî bir hizmette bulunmuş olmasının (ve meselâ Adliye Vekâleti evrak kâtipliğinin) kâfi olduğu gösteriliyordu. Halbuki mülâzemet, bir etiket meselesi değildi. Mülâzemet, bilginin tecrübe ile bezenmesi demekti. Bu işe,ancak üniversite tahsilini bitirdikten sonra kanun tatbikatını öğreten adlî bir hizmette fiilen bulunmakla mümkün olurdu.

Tatbikatta mülâzemet meselesi o kadar çığandan çıkarılmıştı ki, mektepte iken yapılan adlî hizmet ve mülâzemet müddetine mahsup ediliyordu. Nihayet Büyük Millet Meclisi, 1 Nisan 1929 tarihli ve 143 numaralı tefsirile mektebe devam esnasında veya devamdan daha evvel Adliyede geçmiş olan hizmetlerin mülâzemete mahsup edilemeyeceğine karar vermiştir.

Büyük kanunun, staj için mecburî tuttuğu (avukat yanında çalışma) ve (hâkim muavinliği imtihanı) sisteminin sağlamlığına ve tekniğe nazaran bunların ne kadar basit ve maksadı teminden uzak olduğu kendiliğinden anlaşılır. Netekim 708 sayılı zeyil bu boşluğu doldurmaya çalışmıştı.

Bununla beraber o da eksikti. Gerçi iki senelik adlî hizmeti, mahkemeler nezdinde yapmaya hasretmiş ve Adliye Vekâleti bunun fiilen yapılması için çok çalışmış ise de idarî meclislerin reis ve âza ve muavinliklerinde ve resmî daire hukuk müşavirliği kalemlerinde hizmete varıncaya kadar stajı şümullendirmiş olduğu gibi 2573 sayılı kanun, kalem mümeyyizlerinin hizmeti mülâzemet müddetine mahsup ettirmiştir.

Lâkin bizce en büyük kusuru, mahkemeler nezdinde yapılan mülâzemetin şeklinde idi. Talimatnamelere rağmen tatbikatta pek acı olarak gördük ki, devam meselesi temin edilemiyordu. Adlî hizmeti zarfında askerliğini yapan, başka memuriyetlerden maaş alan, iki sene bilfiil çalıştığını iddia ettiği mahkemede üst üste bir ay hazır bulunmayan çok mülâzimler görülmüştür. Devam edenler de istenildiği gibi tatbikat göremiyorlardı. Ciddî ve hakikî olarak mülâzemeti yapmış, mahkemenin feyzinden nur almış mülâzimler herhalde pek azdı.

Bütün bunlara, hukuk tahsilini yapmış ve bilfarz fiilen iki sene mahkemede çalışmış olan mülâzimin, avukatlık mesleğinin dilediği tatbikat bilgisine, emrettiği kaide ve an'anelere büsbütün yabancı kalmış olduğunu eklersek, eski mülâzemet sisteminin maksadı temin edemediğini tam olarak anlatmış oluruz.