I. III.b. İslamiyetten Öncesi Türk Uygarlıklarında Hukuk (Hunlar-Göktürkler-Uygurlar)

Cengiz Han

İlk Türk devletini kurmuş olan Hunlar'ın adına tarihte İÖ 4.yüzyıldan itibaren rastlanmaktadır.Hunlar Moğolistan'ın güneydoğu kesiminde yaşayan göçebe bir kavimdi.Teoman,Mete gibi hükümdarlarla büyüyen ve güçlenen bu kavim, Atilla ile 378 yıllarında Roma İmparatorluğu'na kadar
Büyüyen bir devlet haline geldi.

Hunlar ,Göktürkler ve Uygurlar ilk Türk Hukuk anlayışını ve ögelerini ortaya koyan devletlerdir.

Hunlar,Göktürkler ve Uygurlarda kamu hukuku-özel hukuku ayrımı başlamıştır.Orhun Anıtları ve Kutadgu Bilig gibi kaynaklar ilk Türk hukuk kaynaklarıdır.Bu kaynaklardan az da olsa bazı bilgiler günümüze ulaşmıştır.Bu dönemde hukukun yazılı olmaktan çok, örf ve adete dayalı oluşu gözlenir.
Yerleşmeyen bir kavmin hukuk yaratması da düşünülemez.

İ.Ö Şaman dininin etkisi ile kadın-erkek ilişkilerinde eşitsizliğin olmaması, kadının toplum içinde önemli bir yerinin olması ve bunun örf ve adet ile şaman anlayışına dayalı olması başlıca toplumsal kurallardır.

İlk Türklerde hukuk'u anlayabilmek için Şamanizm' i de bilmek gerekmektedir.Hunlar,Göktürkler ve Uygurlar'da hukuk denince din kurallarını ortaya koyan Şaman kurallarını anlamak ve bilmek gerekmektedir.Şaman danışılan, yorumuna başvurulan kişi idi.Yargısal ve dinsel kisvesi olan kişi idi.Ancak hükümdar en büyük güç idi.

Aile,savaş,ölüm sonucu ailenin ve malların idaresi rejimi, trampa kuralları,kardeşlik anlaşmaları( farklı klanların birleşmesi), toplum içindeki kategorilerin oluşum kuralları(sınıflar),kölelik düzenine ait anlayışlar, ölüm,yaralama,kan davaları,kız kaçırma gibi hallerde uygulanacak kurallar bu döneme damgasını vuran hukuksal kural ve uygulamalardı.

İktidarın kaynağı dinsel kurallarla açıklanırdı.Kısaca belirtmek gerekise bu dönemde yaşananlara hukuk denebilirse ,hukuk dinsel ve eski adetlere dayalı kurallar idi

Orhun Anıtları

Bilge Kağan döneminden kalma Orhun Anıtları üstündeki yazılar

Orhun Anıtları Göktürk devletinin örf ve adetlerini öğrenmemize yarayan bir yazıt olması yanı sıra bu yazıttan bu dönemdeki hukuksal uygulama ve kuralları da bulmamız mümkündür. Orhun Anıtlarında yer alan örf ve adetlerin büyük bir bölümünün hukuk kuralı olarak uygulandığını da unutmamak gerekmektedir. Göktürklerde yazılı hukuk kurallarından kanunlardan çok örf ve adetler toplumsal kurallar olarak kabul edilmekteydi.Bu yazıtlarda da işte bu örf-hukuk kuralları yer almıştır.Bunlar kan davası, kız kaçırma,hırsızlık hallerinde uygulanacak kurallar ve yaptırımlar gibi daha çok kısasa kısas esasına dayalı kurallardır. Bunların yanı sıra aile hukukuna nüve teşkil edebilecek kurallarda bu yazıtlarda yer almıştır.Evlenme, miras, mülkiyet hakkının esasları da yine bu yazıtlarda yer alan hukuksal ifadeler olmuştur.

Orhun Anıtları (ya da yazıtları) Bilge Kağan , Kutadgu Bilig ,Kültigin Kağan gibi önderler sırasında gelişmiştir.Bu anıtlar, örf adet yanı sıra , dil, toplumsal yaşam hakkında fikirler veren çivi yazısıyla yazılmış kaynaklardır

Göktürk Devletini' ni yeniden canlandıran îlteriş Kağan'ın büyük oğlu olan Bilge Kağan aynı zamanda Türk dilinin en eski örneklerinden Orhun Anıtlar'ından bazılarım diktiren Göktürk kağanıdır. Babası öldüğünde sekiz yaşındaydı. Amcası Kapağan Kağan döneminde kendisinden bir yaş küçük kardeşi Kültigin ile birlikte yetişti. Daha 14 yaşındayken Göktürk ülkesinin batı bölgelerini yönetmekle görevlendiril-di. Bu görevini başarıyla yerine getirirken birçok savaşa katıldı. Kardeşi Kültigin de Kapağan Kağan'ın yanında büyük bir komutan olarak tanındı.

Göktürk Devleti'nin birliğim sağlamlaştıran Bilge Kağan, Tonyukuk'un öğütlerini dinleyerek Çin ile iyi ilişkiler içine girdi. Çin sınırındaki alışveriş yerlerinin düzenli işlemesini sağladı. Göktürkler bu yolla Çin'den sağladıkları ipeğin Asya'da ticaretini yaparak önemli gelir elde ediyorlardı. Göktürkler zaman zaman Oğuzlar'la savaşmalarına karşın Bilge Kağan döneminde oldukça rahat bir donem yasadılar.